Ay’ın Zehirli Yüzü (2018)
(esa.int)- Apollo astronotları, Ay yüzeyinden döndükten sonra barut kokan toz nedeniyle hapşırma ve burun tıkanıklığı gibi belirtiler yaşadı
- Bu Ay tozu, silikat içeren keskin ve elektrostatik olarak yüklü parçacıklardan oluşur; akciğerlerin derinlerine kadar girerek iltihaplanma ve hücre hasarına yol açabilir
- ESA, bu Ay tozunun ne kadar zehirli olduğunu ortaya çıkarmak ve insan vücudu üzerindeki etkilerini değerlendirmek için uluslararası ortak bir araştırma yürütüyor
- Aynı zamanda Ay toprağını tuğla üretimi veya oksijen çıkarımı gibi bir kaynak olarak kullanmak için teknoloji deneyleri de paralel olarak sürdürülüyor
- Bu araştırmalar, sürdürülebilir Ay keşfi ve insanların uzun süreli kalışına hazırlık için temel bir dayanak niteliğinde
Ay’ın Zehirli Yüzü
- Apollo astronotları Ay’dan döndüğünde, uzay giysilerine yapışan toz boğazlarını ağrıttı ve gözlerini tahriş etti
- Toz, barut kokusuna benzer bir koku yayıyordu ve Ay’a iniş yapan 12 kişinin tamamı hapşırma ve burun tıkanıklığı gibi belirtiler yaşadı
- Bazılarında belirtiler birkaç gün sürdü; NASA’dan Harrison Schmitt buna “Ay saman nezlesi” adını verdi
- ESA, Ay tozunun zehirliliğinin insan vücudu üzerindeki etkisini ortaya koymak için uluslararası bir araştırma programı yürütüyor
- ABD’deki California Üniversitesi’nden akciğer fizyoloğu Kim Prisk dahil 12 bilim insanı katılıyor
- Prisk, “Bu tozun ne kadar zararlı olduğunu henüz bilmiyoruz” diyerek risk düzeyini tahmin etmenin temel görev olduğunu söyledi
Ay Tozunun Özellikleri ve Riskleri
- Ay tozu silikat (silicate) içerir; bu madde Dünya’daki volkanik etkinlik bölgelerinde de yaygın olarak bulunur
- Dünya’daki madenciler, silikat solunması nedeniyle akciğer iltihabı ve fibrozis yaşar
- Ay’da ise toz son derece pürüzlüdür; uzay giysisi botlarının katmanlarını aşındırır ve Apollo örnek kaplarının vakum sızdırmazlığını bozar
- Ay’ın yerçekimi Dünya’nın yalnızca 1/6’sı olduğu için ince parçacıklar havada daha uzun süre asılı kalabilir ve akciğerlerin derinlerine kadar nüfuz edebilir
- İnsan saçından 50 kat daha küçük parçacıklar akciğerlerde aylar boyunca kalabilir
- Kalış süresi uzadıkça zehirli etkilerin görülme olasılığı artar
- Araştırmalar, Ay toprağı simülanının (lunar soil simulant) uzun süreli maruziyette akciğer ve beyin hücrelerini yok edebileceğini gösterdi
Parçacık Düzeyinde Analiz
- Dünya’daki ince parçacıklar rüzgâr ve su erozyonuyla zamanla yüzeyi pürüzsüzleşirken, Ay tozu keskin ve sivri şeklini korur
- Ay’da atmosfer yoktur ve yüzey sürekli güneş radyasyonuna maruz kalır; bu yüzden toprak elektrostatik olarak yüklenir
- Yük güçlendikçe toz Ay yüzeyinin üzerinde havalanabilir (levitate) ve ekipmanların içine ya da insan solunum yollarına girme olasılığı artar
ESA’nın Deneyleri ve Kaynak Olarak Kullanımı
- ESA, Almanya’daki volkanik bölgelerden çıkarılan Ay benzeri tozu kullanarak ekipman testleri ve toz davranışı deneyleri yürütüyor
- Bu simülan, camsı bileşenlerin nadir olması nedeniyle işlenmesi zordur; ham madde öğütüldüğünde keskin kenarlar kaybolur
- Biyolog Erin Tranfield, bu özellikler nedeniyle deney için toz üretmenin zor olduğunu belirtti
- Ay toprağı aynı zamanda yararlı bir kaynak olarak değerlendiriliyor
- Isıtıldığında tuğlaya dönüştürülerek yaşam alanı inşasında kullanılabilir
- Oksijen çıkarılarak insanların Ay’da kalış görevleri desteklenebilir
- ESA bilim danışmanı Aidan Cowley, bu kullanım potansiyelini vurguladı
Sürdürülebilir Ay Keşfi İçin Hazırlık
- ESA, Hollanda’daki Avrupa Uzay Araştırma ve Teknoloji Merkezi’nde (ESTEC) Ay kaynaklarının kullanımı üzerine bir çalıştay düzenledi
- Aynı zamanda ESA astronotu Alexander Gerst, uzayda Airway Monitoring deneyi yürütüyor
- Bu deneyin amacı, mikro yerçekimi ortamında akciğer sağlığını izleyerek sürdürülebilir Ay keşfine dönüşe hazırlık yapmak
Temel Özet
- Ay tozu, keskin ve elektrostatik olarak yüklü silikat parçacıklarından oluşur ve insanlar için ciddi solunum riski yaratma potansiyeline sahiptir
- ESA, Ay tozunun zehirliliğini değerlendirme ile kaynak kullanım teknolojileri geliştirme çalışmalarını birlikte yürütüyor; böylece gelecekte insanların Ay’da uzun süreli kalışına hazırlanıyor
- Geçmiş Apollo görevlerinin deneyimi, Ay keşfinde yaşam destek sistemlerinin tasarımı için önemli dersler sunuyor
1 yorum
Hacker News yorumları
Uzun zaman önce okuduğum bir yazıda astronotların Ay’ın kokusunu barut kokusuna, uzayın kokusunu da ozon kokusuna benzettiğini hatırlıyorum
Aslında kokladıkları şey, Ay yüzeyinden döndükten sonra airlock içindeki kokuymuş
Ay’da atmosfer olmadığı için, milyarlarca yıl boyunca oksijenle temas etmemiş toz birikmişti; bu toz havayla ilk kez temas ettiğinde hızla oksitleniyor ve bu da barut kokusu gibi algılanıyordu
Uzayın kokusunun da benzer şekilde, airlock ilk kez vakuma maruz kaldığında yüzey tepkimeleri sonucu oluşan ozon kokusu olduğu açıklanıyor
Bu yüzden oksijen üfleyerek kendiliğinden tutuşma riski olup olmadığını test etmişler
Astronotlar her dönüşte adeta kimya deneyini bizzat yapmış oluyordu
Sanki tüm Ay, havayla tepkimeye girmeyi bekleyen dev bir laboratuvar gibi
Başkaları ozon kokusundan söz etti ama benim aklımda daha çok yanan metal kokusu kalmış
Daha çok yoğun yıldırım sırasında duyulan koku gibi
Acaba onların kastettiği kara barut mu yoksa nitroselüloz muydu merak ediyorum
Atış poligonunda kara barut kokusu aldım; o da ozon kokusuna benzemiyor
Mars toprağında toksik düzeyde perklorat (perchlorate) bulunuyor
İnsanların toprağa ya da onunla temas etmiş maddelere değmemesi gerekir
Bu yüzden uzay giysisinin aracın dışına kenetlendiği sistem şart
İlgili wiki maddesi
Bu yüzden Mars kolonisi fikri bana çekici gelmiyor
Hatta Venüs’te yüzen üsler daha iyi olabilir — orada basınç uygun ama ortam asidik
Perkloratlardan ziyade asidik atmosferi yönetmek belki daha kolay olabilir
Yine de bunu denemek isteyen çok kişi çıkacaktır
Blog yazısında “Everest’in zirvesinde bile insan yaşayamaz” deniyordu, ama tardigradlar belki yaşayabilir
Hayalimde onlar ekibe katılınca, “toprakla temas etmeyin” uyarısı “değerseniz durun ve yuvarlanın”a dönüştü
Tardigradlar Mars’ta hayatta kalabilir mi?
Deri teması değil, soluma ya da yutma daha tehlikeli
Perklorat, tiroid hormonu üretimini engelliyor ama bu ilaçla kontrol edilebilecek bir düzey
Scientific American yazısı
Modern Ay gezgini tasarımlarının avantajlarından biri, uzay giysilerinin aracın dışına takılması
Space Exploration Vehicle açıklaması
Ayrıca regolitin (Ay toprağının) lazerle veya güneş ısısıyla sinterlenmesi üzerine de yoğun araştırma var
İlgili makale
Eugene Cernan’ın (Apollo 17) raporuna göre, Ay tozunun her malzemeye yapışması ve aşınmaya yol açması büyük bir sorundu
Görevin sonlarına doğru ekipman kilitleri düzgün çalışmayacak hale gelmişti ve içeri girdikten sonra bile tamamen temizlenemiyordu
Apollo 17 teknik raporu
Regolitin mikroskop görüntülerinde kırık cam gibi keskin parçacıklar görülüyor
Ayrıca ilgili NASA notu ve bir araştırma makalesi de var
Ben bir uzay meraklısıyım, ama dürüst olmak gerekirse uzay ve diğer gezegenler insanlar için oldukça acımasız ortamlar
Bu, Dünya’nın ne kadar yaşanabilir bir yer olduğunu tekrar hatırlatıyor
Ay tozu “toz kadar ince ama cam kadar keskin” diye tarif ediliyor
Korkutucu, ama yine de keşfetmeye değer
Biri “uzay asbesti yüzünden kansere yakalanan bir astronot var mı?” diye sormuş
Ay’a sadece 12 kişi gitti ve maruziyet süreleri de kısaydı; bu yüzden “Ay kanseri” vakası bildirilmemiş olması doğal
Ama kısa maruziyet bile onlarca yıl sonra hastalığa yol açabilir
ABD Ulusal Kanser Enstitüsü bilgileri
Ay tozu da küçük ama parçalanmadığı için akciğerlerde birikebilir
Tekrarlanan maruziyette risk artacaktır
Kanser olsalar bile bunun yaşam sürelerine büyük etkisi olmuş görünmez
Ay’ın tozu Kiki, Dünya’nın tozu ise Bouba gibi
NASA’nın Electrodynamic Dust Shield sistemini geliştirmesinin nedeni de tam olarak bu sorun
İlgili görsel ve açıklama