- Uzun süreli dış hava kirliliğine maruz kalınması halinde demans riskinin anlamlı şekilde arttığı görülüyor
- PM2.5, azot dioksit (NO2) ve kurum gibi üç ana kirletici, demansın ortaya çıkmasıyla ilişkili bulunuyor
- PM2.5 konsantrasyonu 10μg/m³ arttığında demans için göreli risk %17 artıyor
- Beyin inflamasyonu ve oksidatif stres, hava kirliliğinin demansa yol açma mekanizmalarından biri olarak sunuluyor
- Araştırmacılar, politika müdahalesi gereksinimi ve kırılgan grupların temsiliyetinin güçlendirilmesini vurguladı
Demans ve hava kirliliği: Genel bakış
- Dünyada Alzheimer hastalığı gibi demans vakası 57,4 milyonun üzerinde olup, 2050'de yaklaşık 152,8 milyona çıkması bekleniyor
- Birey, aile, bakım verenler ve toplum genelinde etkisi oldukça büyük
- Avrupa ve Kuzey Amerika'da demans prevalansı biraz düşüş eğiliminde, ancak diğer bölgeler için bu geçerli değil
Hava kirliliği ve demansın ilişkisine dair analiz
- Son araştırmalar, hava kirliliğinin demans için bir risk faktörü olduğunu öne sürse de nedensellik kanıtlarının gücünde farklılık gösteriyor
- University of Cambridge MRC Epidemiology Unit ekibi, bugüne kadar yapılan bilimsel literatürü sistematik inceleme ve meta-analizle değerlendirdi
- Bireysel çalışmalardaki sınırlılıkların aşılması ve daha güvenilir sonuçlar elde edilmesi için 51 çalışmayı bir araya getirerek analiz ettiler
- Toplamda 2,9 milyondan fazla kişinin bir yıldan uzun süre hava kirliliğine maruz kaldığını gösteren verileri içeriyor
- Meta-analize dahil edilen makaleler, Kuzey Amerika'dan 15, Avrupa'dan 10, Asya'dan 7 ve Avustralya'dan 2 çalışmadan oluşuyor
Başlıca risk kirleticileri
- PM2.5 (çapı 2.5 mikrometreden küçük ince partiküller): araç egzoz gazı, elektrik santralleri, endüstri, odun yanması ve inşaat tozu gibi farklı kaynaklardan üretilir ve uzun süre havada kalabilir
- Azot dioksit (NO2): genellikle fosil yakıt yakma süreçlerinden (araç egzoz emisyonları, endüstri, gaz sobası vb.) ortaya çıkar
- Kurum (soot/black carbon): araç ve odun yanması gibi kaynaklardan oluşur; vücuda solunduğunda kardiyovasküler ve solunum sistemi hastalıkları riskinin artmasıyla ilişkilidir
Kirlilik artışına bağlı demans riskindeki artış
- PM2.5 konsantrasyonu 10μg/m³ yükseldiğinde demansın göreli riski %17 artıyor
- 2023'te Londra merkezindeki ortalama PM2.5 seviyesi 10μg/m³ idi
- NO2 konsantrasyonu 10μg/m³ yükseldiğinde demansın göreli riski %3 artıyor
- 2023'te Londra merkezindeki ortalama NO2 seviyesi 33μg/m³ idi
- PM2.5 içindeki kurum (black carbon) 1μg/m³ artınca demansın göreli riski %13 artıyor
- 2023'e göre Birleşik Krallık'ta yol kenarı kurum ortalamaları: Londra 0.93μg/m³, Birmingham 1.51μg/m³, Glasgow 0.65μg/m³
Uzman görüşleri ve hava kirliliği azaltımının etkisi
- MRC Epidemiology Unit araştırmacısı Dr. Haneen Khreis: epidemiyolojik kanıtlar, demans risk faktörünün değerlendirilmesinde kritik bir role sahip; uzun süreli hava kirliliği maruziyetinin demans gelişim riskini artırdığına dair kanıtlar artıyor
- Hava kirliliğini azaltıcı politikalar, sağlık, sosyal, iklim ve ekonomik alanlarda olumlu etkilere ek olarak, sağlık sistemi yükünü azaltmaya da katkı sağlayabilir
Hava kirliliğinin demansı tetikleme mekanizması
- Beyin inflamasyonu oluşturma ve oksidatif stresi teşvik etme başlıca mekanizmalardır
- Kirleticiler doğrudan beyine nüfuz edebilir veya akciğer ve kardiyovasküler hastalık mekanizmalarına benzer şekilde vücutta inflamasyon ve hasar oluşturur
- Kan dolaşımıyla farklı organlara ulaşıp hem genel hem yerel inflamatuar yanıtlar tetikler
Araştırma kapsamının temsil gücü ve takip çalışmalarına ihtiyaç
- Çalışmaların çoğu, yüksek gelirli beyaz nüfusu ağırlıklı temsil etmektedir; kirliliğe daha hassas marjinal topluluklar daha az temsil edilmektedir
- Marjinal topluluklarda hava kirliliği azaltımının ölüm riskindeki düşüş etkisi daha yüksek olduğuna dair bulgular bulunduğundan, gelecekte çeşitli etnik grupları ve düşük gelirli ülkeleri kapsayacak araştırmaların genişletilmesi gerekmektedir
Politik öneriler ve toplumsal yanıt
- Clare Rogowski (MRC Epidemiology Unit): başlıca kirletici maruziyetinin azaltılması, toplumsal demans yükünün azaltılmasına katkıda bulunur
- Trafik, endüstri gibi ana kirletici kaynaklara yönelik düzenlemelerin sıkılaştırılması, yerel, ulusal ve uluslararası düzeyde politika müdahalesinin gerekliliği vurgulanıyor
Ek analiz sonuçları
- İlgili kirletici maruziyeti, Alzheimer hastalığı üzerinde de etki gösterse de, özellikle vasküler demansta (beynin kan akışının azalmasına bağlı demans) daha güçlü bir etki gözleniyor
- Birleşik Krallık'ta yaklaşık 180.000 vasküler demans hastası bulunmaktadır
- Bu farkın veri sayısının az olması nedeniyle istatistiksel olarak anlamlı olmadığı görülse de, bunun takip araştırmalarının gerekliliğine işaret ettiği belirtiliyor
Çok disiplinli yaklaşımın önemi
- Dr. Christiaan Bredell (University of Cambridge, North West Anglia NHS Foundation Trust): demansın önlenmesinin yalnızca sağlık sektörüyle sınırlı bir mesele olmadığını, kentsel planlama, ulaştırma ve çevre düzenlemelerinin önemli rol oynadığını ifade etti
Araştırma destekleri
- Bu çalışma, European Research Council Horizon 2020 Araştırma ve Yenilik Programı ile EU Horizon Europe Framework Programme desteğiyle yürütülmüştür
Referans makale
Henüz yorum yok.